Beograd

Beogradski motivi, dočarani posredstvom jedne beogradoholičarke. Ona je književnica, a zove se Neda Kovačević. Njen mejl glasi: nedakovacevic@yahoo.com

Hram Svetog Save

beogradska | 04 Maj, 2009 18:00

HRAM SVETOG SAVE

Na ovom istom mestu, na placu kojeg je bogati sveštenik Miloš Simonović darovao crkvi, postojala je, sve do početka gradnje današnjeg, velikog hrama, omanja kapela istog naziva. Ova privremena crkvica, izgrađena samo za nedelju dana, bila je osvećena 27. aprila 1895, upravo na dan kada se navršilo tri stotine godina od prenošenja moštiju svetog Save iz grobnice manastira Mileševe i njihovog spaljivanja na Vračaru.

Budući da je po mišljenju tadašnjeg mitropolita Dimitrija bilo „sasvim nemoguće da onako malena Crkva ostane i dalje za tri najveće parohije beogradske", kapela sv. Save je bila dogradena krajem 1906. godine.

Kako se od namere podizanja dostojnog hrama srpskom svetitelju nikada nije odustajalo, odmah po izgradnji kapele postavljeno je pitanje obezbeđivanja zemljišta za ve¬liki hram i ostale crkvene građevine u njegovoj blizini (Bogosloviju i Mitropoliju). Sto po¬klonom (od naslednika Fransisa Makenzija - H. G. Ginisa), što kupovinom od naslednika sveštenika Simonovića i V. Tajsića, Srpska pravoslavna crkva je već početkom XX veka pribavila 15.000 kvadratnih metara zemljišta potrebnog za izgradnju hrama svetog Save. Godine 1935. srušena je mala Svetosavska crkva (kapela) a deo njenog materijala i opreme iskorišćen za gradnju i danas postojeće jednobrodne crkve svetog Save, po projektu Viktora Lukomskog i pod stručnim građevinskim nadzorom inženjera Vojislava Zađine.




Gotovo naporedo sa ovom faktičkom" predistorijom vračarskog hrama, odvijala se i ona idejna, možda jednako važna njegova povest koja još 1867. otpočinje pozivom E. Josimovića , povodom uređenja prostora Velike pijace, na izgradnju „lepe crkve" posvećene svetom Savi, u „vizantijskom stilu, koji je i naš (...)". Krajem istog veka, petom arhitekte Konstantina Jovanovića načinjene su prve konkretne skice Svetosavskog hrama. Nedostatak novca, međutim, onemogućio je podizanje - kako je projektom zamišljeno - te petokupolne građevine sa osnovom u obliku upisanog krsta, s centralnom kupolom prečnika 18 metara, a u drugoj verziji, i čitavih 24 metra.

Godine 1906. objavljen je prvi „stečaj" za izradu nacrta budućeg hrama kome su arbitrirali i članovi petrogradske Akademije nauka. Od pet prispelih, tri projekta „najveličanstvenije crkve u ćelom srpstvu" beogradskih arhitekata Dimitrija Leka, Svetozara Ivačkovića i Save Dimitrijevića , ocenjena su pozitivnim sudom, a dva odbačena kao nedovoljno „oznamenjena" duhom pravoslavlja i srpsko-vizantijskim stilom. Posle ovog, u celini neuspešnog konkursa, Društvo svetog Save objavljuje 1926. novu „utakmicu" koja okuplja bezmalo sve videnije srpske arhitekte tog vremena (ali i one čije će vreme tek doći) pod uslovom da su „državljani Kraljevine Jugoslavije, uključujući i Ruse koji žive u njenim granicama".

Docnije žestoko napadana osnovna propozicija natečaja zahtevala je od arhitekata, upravo kao i ona na prethodnom konkursu iz 1906, ugledanje na srpsko-vizantijski stil iz vremena svetog Save, kneza Lazara i despota Stefana. Uz to, valjalo je zadovoljiti i funkcionalne zahteve koji su nalagali obezbedivanje smeštaja za šest hiljada vetnika na površini od tri hiljade kvadratnih metara. Svoje projektne nacrte priložilo je dvadeset i dva arhitekta, medu kojima i D. Brašovan , M. Zloković i A. Papkov, D. Babić V. Androsov, M. Borisavljević A. Deroko, B. Nestorović braća B. i P. Krstić M. Prljevič n, Ž. Tatić i D. Živković, B. Marinković i Ž. Piperski, A. Vasić, i drugi. U žiriju su ovoga puta većali domaći uglednici: patrijarh Dimitrije, arhitekti Andra Stevanović, Momir Korunović i Petar Popović, naučnik Jovan Cvijić i književnik i umetnički kritičar Bogdan Popović. Kako prva i treća nagrada na ovom konkursu nisu bile dodeljene, usvojen je rad drugonagradenog, tada asistenta Beogradskog univerziteta, Bogdana Nestorovića. Ishod ove javne utakmice dočekan je u stručnoj javnosti, kao i kod većine učesnika, izuzetno polemički i kritički, pri čemu su ograničenja propisana uslovima konkursa, s pravom ocenjena kao stega stvaralačke slobode i invencije. Pre svega zbog tih ograničenja, a zapravo zbog samih propozicija koje su umesto željene grandioznosti podsticale grandomaniju, a zbog kojih je hiperbolično istezanje osnovnog obrasca bilo gotovo jedini način da se odgovori zahtevima, svih četrnaest otkupljenih radova moglo je doživeti „prokletstvo" istovetne kritike.

U tom smislu najglasniji kritičari, poput Koste Strajnića ili Milana Kašanina, ukazali su na opasnost od kompilacije i pseudostila, ropskog ponavljanja petrifikovanih uzora, kao i na nepotrebnost imitacije u vremenu koje poseduje druge „poglede i potrebe". Upravo iz tih razloga, nekoliko rešenja koje je ponudila nesputana stvaralačka imaginacija pojedinih autora, nedirnuta jarmom zahtevanih kompromisa, na konkursu je prošlo bez zasluženih nagrada.

Tu sudbinu doživela su preslobodna, nekonzervativna rešenja koja su ponudili braća Krstić, Dušan Babić, i možda pre svih tandem Zloković—Papkov čiji se konkursni prilog, mada samo nagrađen otkupom, umetnički povisoko uzdizao nad ostalima, sa svojim postsecesijskim i ekspesionističkim obeležjima, vizionarskom energijom i ličnim pečatom. Naposletku se ipak pristupilo izradi konačnih idejnih planova. Nestorovićev nacrt, odlučeno je, trebalo je korigovati po izvesnim rešenjima koje je u svom prvootkupljenom radu priložio Aleksandar Deroko. Po naknadnoj odluci žirija, njima je poverena izrada zajedničkog idejnog rešenja, a kao konstruktor, poslu je priključen i profesor Vojislav Zadina. Umesto proklamovanog ugledanja na „duh stare srpske crkvene arhitekture", propisanog uslovima konkursa, nedosledno i neočekivano, Odbor za podizanje hrama poželeo je da idejni uzor sada bude Aja Sofija u Carigradu. Premda su i ka ovoj odluci odapinjane „otrovne strele", a takva je bila i ocena M. Borisavljevića da je u pitanju „galimatijas, lupež, pozajmica: nešto uzeto od braće Krstić, nešto od mene i ostalih", idejni projekat je završen 1932. godine. Prvobitni Nestorovićev projekat, preterano slojevitih, razudenih i stepeno-vanih masa, sa izdvojenim zvonikom, dobio je monolitniji oblik i ujednačeniju siluetu, a u prizemlju bio je oživljen nizom arkadiranih tremova. Tom prilikom, takode, dimenzije hrama znatno su premašile one prvobitno predviđene konkursom iz 1926, te je građevina bila zamišljena u širini od 80 x 90m i visini od gotovo 80 metara. Autori su takođe priložili i vrlo detaljan idejni projekat okoline hrama, konceptualno i situaciono jasan, a veličinom prostora, sasvim odgovarajući sadržinskom značaju i monumentalnosti spomen-građevine.

„Sve zalud!", isticao je i dalje Durđe Bošković, koji je svoju ocenu doneo posmatrajući tek izloženi model građevine. Efekat njene snage i moći, njene veličanstvenosti, smatrao je on, uništen je efektom akademske pitoresknosti: „Mase su razdrobljene, isitnjene, pocepane, nelogično povezane, a unutrašnjost crkve rasparčana i razbijena, puna jakih mrtvih uglova.

Ovakve kritike nisu imale dejstva na Sveti arhijerejski sinod koji se već bavio ostvarenjem, a ne idejom, predlažući da za gradnju novog hrama „od svake pravoslavne duše", treba prikupiti barem po jedan dinar. Kako je u tadašnjoj Kraljevini, po proračunu, bilo sedam miliona vernika, stoga i mogućih priložnika, sakupljeni novac bio bi dovoljan za izgradnju Svetosavskog hrama. Iako prihodi nisu bili ravni očekivanjima, uz pomoć brojnih darodavaca, 15. septembra 1935, svečano su postavljeni i osvećeni temelji, a u proleće 1939. položena je povelja u čelo oltara nove pravoslavne crkve.

Do početka rata, dakle, kada su radovi prekinuti, pobijeni su šipovi, postavljeni temelji, realizovan jedan deo prostora kripte, a crkva izidana u visinu od osam do dvanaest metara, sve „do kote odakle počinju lukovi i svodovi od armiranog betona". Zahvaljujući umešnosti građevinara, ali i samog A. Deroka, dotadašnji rezultati radova su konzervirani, a originalni projektni plan, kao jedini do danas sačuvani nacrt iz projektne dokumentacije tog vremena, brižljivo je spakovan u mušemu i zakopan u suv pesak u podrumu njegove kuće.

Iz osnova promenjeni status crkve, zapretenost nacionalnih misli i težnji u novom društvu posle rata, i drugi razlozi odložiće ovaj kapitalni graditeljski poduhvat. Na nedovršenu gradnju spominjaće ne samo nedozidanost građevine, već i dugogodišnje prisustvo golemih kamenih blokova nasumično razbacanih oko samoga hrama. Odista predugo, kako je primetio B. Pekić, sura konstrukcija hrama bacala je senku na čuburske ćorsokake, dok su se nad njom, „kao glave gvozdenih bogomoljki, propinjali crni kranovi.


Po istom planu, koji je po završetku rata predat Patrijaršiji, a na pedesetogodišnjicu započete izgradnje, 1985, ona je nastavljena radom tima na čelu sa Brankom Pešićem. Godinu dana ranije zidovi crkve su osvećeni, a analizom sačuvanog idejnog projekta, hrabrim oslanjanjem na iskustva novih tehnologija, uz angažovanje vtsnih inženjera (Đorde Zloković, Vojislav Milovanović, Stevan Stevanović i Stevan Milosavljević), izrađen je celoviti izvođački plan. Protomajstor Pešić se polovinom devedesetih povlači, prepustivši dovršenje hrama (oblaganje ukrasnom oplatom od mermera, izgradnja kripte i biblioteke itd.) novom timu pod rukovodstvom inženjera i arhitekte, akademika Đorda Zlokovića. Ipak, svoj protomajstorski posao Pešić je krunisao 1989, pravim presedanom ne samo u domaćoj graditeljskoj praksi, kada je prethodno na tlu izlivena i utegnuta glavna kupola hrama „liftovana", a zapravo, podignuta na kotu osnove tambura potiskom šesnaest hidrauličnih, u tu svrhu posebno konstruisanih dizalica.

Uvrh kupole postavljen je glavni pozlaćeni krst visok dvanaest metara i težak četiri tone, rešenje vajara Nebojše Mitrića. Do 2000. gradnjom hrama rukovodio je D. Zloković, a od tada Vojislav Milovanović. Kao inženjeri zaduženi za konstrukciju i tehnologiju angažuju se takođe Vojislav Marisavljević, Dušan Arbajter i Milutin Marjanović.

Svojim mastodontskim volumenom i dimenzijama, površinom 81x91 metar, središnjom kupolom prečnika 30 metara i visine 65 metara, kao i četiri konhe i četiri zvo¬nika visine 38, odnosno, 44 metra, hram svetog Save uporediv je danas samo sa crkvama Aleksandra Nevskog u Sofiji i Aje Sofije u Carigradu. Postavljen na najvišem gradskom platou kao završni motiv glavne prestoničke ulice, dominirajući Vračarom, menjajući siluetu i pojavni karakter grada, nedvosmisleno se nameće kao svojevrsni simbol kontinuiteta ne samo neimarske, već i nacionalne kulture i duhovnosti Srba, nosilac opštosti i konstantnosti nacionalnih i religioznih težnji.

Fizička veličina hrama, međutim, teško može biti put ka istinskoj religioznosti već pre prečica ka osećanju strahopoštovanja i udivljenja pred kolosalnim; niti je gradevinu-simbol moguće stvoriti preuveličavanjem njenih fizičkih obeležja i njenim imperativnim uklapanjem u neposredovanu sliku prošlosti. Arhitektura hrama, naime, promišljana u duhu stilske retencije još 1926, a dovršavana po nepromenjenoj matrici krajem drugog i početkom trećeg milenijuma, teško da može odgovoriti na, u međuvremenu bitno izmenjene, duhovne potrebe čoveka današnjice, a još manje možda obodriti njegove ideale budućnosti. Premda se sa estetske tačke gledišta ne može naći valjan prigovor pokušaju da se gradi u stilu prethodnih epoha, izgled najveće srpske verske građevine ukazuje na širi, vanarhitektonski smisao kompulzivne zagledanosti u prošlost, u kojoj se, bez mnogo nade da će se i naći, uporno traže odgovori na pitanja novoga doba.


Širi prostor hrama, tzv. Vračarski ili Svetosavski plato, definisan je idejnim urbanističkim i arhitektonskim rešenjem arhitekata Đorđa Bobića i VladimiraMacure, koje je prvonagradeno na dvostepenom jugoslovenskom konkursu 1988. godine. Godine 2004. dovršeno je oblaganje hrama belim grčkim mermerom i sivim jablaničkim kamenom u podnožju, uređen je Vračarski plato (D. Bobić, V. Macura) i izgrađen Parohijski dom (Mateja Nenadović).

Komentari

dodatak tekstu

zoran | 18/07/2009, 21:07

Iz Arhitektonske enciklopedije Beograda Slobodana Giše Beogunovića, tom prvi Arhitektura, odrednica Hram svetog Save.
Objavila "Beogradska knjiga" 2005. godine.

Dodaj komentar





Zapamti me

 
Powered by blog.rs